Имрӯз мақомоти Тоҷикистон мафҳум ва вожаи фарҳангро бештар ба маънои либос, анвои саргармиҳо, рақсу суруд ва баргузории чорабиниҳои умумӣ мебинанд ва амалӣ менамоянд. Дар сурате, ки фарҳанг, як падидаи густарда ва маҷмӯи арзишҳои таърихӣ, маънавӣ ва тамаддунии як миллат мебошад. Фаҳми зоҳирӣ ва истифодаи сиёсиву абзории он боиси таназзули фарҳанг ва коста шудани маънавият дар ҷомеа мегардад. Адабиёт, театр ва созмонҳои адабиву эҷодии кишвар комилан сиёсизада гашта, истиқлоли эҷодӣ ва касбию ҳирфаии худро аз даст додаанд. Асарҳои эҷодӣ, намоишномаҳои театрӣ ва санъати кино аз зиндагӣ ва воқеиятҳои ҷомеа ва мардум дур гашта, бештар моҳияти таблиғотиро гирифтаанд. Аз тарафи дигар, шахспарастӣ, маддоҳӣ ва худсонсурӣ ҳамаи самтҳои фаъолиятҳои эҷодиро фаро гирифтаааст.

Паймони Миллии Тоҷикистон барои ислоҳи вазъи мавҷуд ва рушди фарҳангу адаб ва театру кино, инчунин ҳифзи анъанаҳои миллӣ, чораҳои зерро зарурӣ мешуморад:

— барномарезӣ ҷиҳати берун намудани ин ниҳодҳо аз сензура, дахолат ва фишори мақомоти давлатӣ, озод кардани ҳавзаҳо ва созмонҳои ҳунарӣ, фаҳангӣ, адабиёт, театр ва кино. Бахусус, ғайрисиёсӣ ва ғайриидеологӣ намудани адабиёт ва фарҳанг бояд яке аз авлавиятҳо дар ин самт бошад;

— ҳимоят ва пуштибонии қавии молӣ ва техникии давлат, аз созмонҳои ҳунарӣ, театрҳо, студияҳо, фаъолиятҳои фардӣ ва гурӯҳии эҷодӣ бар асоси озмун ва бо риояти шаффофияти комил;

— таъсиси бунёди миллӣ барои пуштибонӣ ва маблағгузории фаъолиятҳо ва тарҳҳои фарҳангӣ ва эҷодӣ;

— манъи комили дахолати мақомоти давлатӣ дар умури дохилии созмонҳо ва иттиҳодияҳои ҳунарӣ ва касбӣ, муассисоти фарҳангӣ ва театрҳо. Интихоби роҳбарони ин созмонҳо ва муассисаҳо бояд аз тарафи худи аъзо, бидуни дахолати мақомоти давлатӣ сурат бигирад;

— фароҳам сохтани шароит ва пешбинии имтиёзот барои рушди муассисаҳо, студияҳо, намоишгоҳҳо ва театрҳои хусусӣ;

— мусоидат барои ширкати бештари намояндагони фарҳангӣ ва эҷодии кишвар дар саҳнаҳои байналмилалӣ ва барқарор кардани иртибототи хориҷӣ;

— манъи комили сензура дар ҳамаи шаклҳояш;

— таваҷҷӯҳи хос ба рушди фарҳанг, анъанаҳо ва русуми минтақаҳои дурдаст ва маҳаллӣ;

— рушди туризми фарҳангӣ ва этнологӣ;

— мусоидат ба эҳё ва рушди анъанаҳо, русум ва одатҳои фарҳангӣ ва таърихии қавмҳо ва ақаллиятҳои забониву фарҳангӣ;

— озод кардани созмонҳо ва муассисоти фарҳангӣ ва эҷодӣ аз андоз ва пардохтҳои гуногун.

Забон, хат ва номгузорӣ

Забон ва хат барои як ҷомеа, на танҳо василаи корӣ, иртибот, илм ва технология мебошад, балки ҷузъи ҳувият ва таърихи он низ мебошад. Мутаассифона, дар сад соли охир, раванди таърихии рушд ва ҳамбастагии забон ва хатти миллии кишвар бо дахолати дигарон ва бо ҳадафҳои сиёсӣ, аз ҳам гусаста шудааст. Ҳамбастагӣ ва рушди табииву гармоникаи забон ва хат дар тӯли таърих боиси шаклгирии фарҳанг, адабиёт ва андешаҳои оламшумул гашта буд. Бахусус дар қаламрави Мовароуннаҳр, ки забон ва хатти ниёкони мо ҷойгоҳ ва мақоми истисноӣ дошт. Ва ин мақому ҷойгоҳи забон ва хат ба таври табиӣ ҷойгоҳу мақоми ҳомилони аслии он, миллати тоҷикро дар минтақа боло бурда буд. Ҷудосозии ин ду аз ҳам, на танҳо боиси таназзули забону хат, балки боиси таназзули фарҳанг, маънавият ва сиёсати миллӣ ҳам гашт. Барқарор кардани ҳамбастагии таърихии забон ва хатти миллӣ, як масъулияти стратегӣ буда, аз омилҳои аслии рушди миллат ва давлат дар оянда хоҳад буд.

Бо вуҷуди аҳамияти стратегии ин масъала, Паймони Миллии Тоҷикистон тарафдори такрори иқдомҳои носанҷида ва якбора нест. Кишвар ниёз ба як барномаи дарозмуддати омӯзиш ва гузариши қадам ба қадам ба хатти ниёкон дорад. Ҳама гуна иқдомоти бошитоб ва носанҷида натиҷаи баръакс хоҳад дод.

Яке аз иштибоҳоти бузурги ҳукумати имрӯза, муносибати носаҳеҳ ба номҳои таърихии маҳалҳо, минтақаҳо ва маконҳо мебошад. Ҳамчуноне ки номгузорӣ дар солҳои Шӯравӣ заминаи идеологӣ дошт, ин сиёсат идома ёфта, аз лиҳози завқ ва мазмун боз ҳам поёнтар рафтааст. Номи маконҳо ҷузъи ҷудонашавандаи таърихи як миллат ва кишвар мебошанд ва ҳама гуна дасткорӣ ба он, ба маънои аз байн бурдани таърихро дорад. Пайдоиши ҳар номи ҷуғрофиёӣ ҳатман таърихе доштааст, чӣ он рухдод хушоянд бошад ва чӣ нохушоянд.

Бинобар ин, ПМТ чораҳои зерро барои рушди забон ва хатти ниёкон, инчунин ислоҳи сиёсати номгузорӣ дар кишвар лозим медонад:

— таҳияи як барномарезии хос барои таълими хатти ниёкон, дар ҳамаи муассисоти таълимӣ ва дар ҳамаи сатҳҳо. Ба тадриҷ боло бурдани ошноии мардум, бахусус донишомӯзон бо хатти ниёкон. Дуруст хонда ва навишта тавонистан бо хатти ниёкон, дар оянда бояд яке аз меъёрҳои саводнокӣ ба шумор биравад;

— пешгирӣ аз ҳама гуна тобишҳои идеологӣ ва мазҳабии масъалаи хатти ниёкон. Тамаркуз бояд сирфан ба ҷанбаи фарҳангӣ, илмӣ ва иқтисодии масъала бошад;

— роҳ надодан ба шитобзадагӣ ва иқдомоти родиколӣ дар масъалаи забон ва хат;

— таъсиси як комиссияи босалоҳият аз ҳисоби олимон, забоншиносон ва коршиносони соҳа, барои ислоҳи иштибоҳоте, ки солҳои охир дар масъалаи номгузории маҳалҳо рух дод;

— баргардонидани номҳои таърихӣ ва қадимӣ ба маҳалҳо, минтақаҳо ва маконҳо;

— дар сурати зарурат, (тибқи пешниҳоди комиссияи босалоҳият) иваз намудани номҳое, ки моҳияти таърихӣ, фарҳангӣ ва забонӣ надоранд ва ҷойгузин кардани он бо номҳои торихӣ, фарҳангӣ ва ё забонии мардуми сокин дар он макон;

— дар сурати иваз намудани номҳо, роҳ надодан ба миллатгароӣ, қавмпарастӣ ва шахспарастӣ;

— даст кашидан аз истифодаи номи ашхос, бахусус мансабдорон ва маъмурони давлатӣ, дар номгузории маҳалҳо ва минтақаҳои маъмурӣ-ҷуғрофиёӣ.